0

BEĞENDİM

0

 

Hat Sanatı: Yazıdan Sanata — Kökler, Üslûplar, Ustalar ve Teknik

Neden “Hatt” sanatı?

“Arap hattı” denen şey, özünde işaretleme güzel yazma çabasıdır . Klasik tanım boşuna değil: “Cismanî aletlerle ortaya çıkan ruhanî hendese.” El, kalem ve mürekkep; ölçü, denge ve zevkle korumayı sağlayan yazı, tuz işareti dayanıklı, estetik bir dile dönüştürülür. Hat’ı diğer yazılardan ayıran iki temel nokta vardır:

1. Harfler bitişir ; aynı kelimeyle farklı istiflerle (kompozisyonlarla) yeniden kurulabilir.

2. Güzellik Noktası ile Kayıt Olun; Kalem ağzının iz, harf boyunu, aralığını, eğimini ve aralıklarını belirler.

İlk saatte: Cezm ile meşk

İslâm’dan önce Arap yazısının iki yüzü vardı: köşeli cezm ve akıcı meşk . Kur’an’ın ilk nüshaları cezmle, noktasız ve harekesiz yazıldı; günlük hayatta hız ve akıcılık için tercih edildi . Bu ikiliden devam eden yeni yollar açıldı: iri yazılar için celî , resmî metinler için tûmâr ; derken sülüs , nesih ve başka türler doğdu.

Kurala kavuşan güzellik: Bağdat mektebi

Abbâsî Bağdat’ında kitap sevgisi olgunlaştı.

• İbn Mukle (886–940) Harfleri nisbet e bağlayarak “mensûb yazı”yı kurallaştırdı (daire, elif boyu ve nokta üzerinden).

• İbnü’l-Bevvâb (?-1022) bu sistemi inceltip üslûp temizliğine kavuşturdu.

• Yâkût el-Müsta’sımî (?-1299) kamış kalemin ağzını eğri keserek çizgiye ipek gibi bir akış verdi; böylece altı ana yazı, yani aklâm-ı sitte kemale erdi: Sülüs – Nesih – Muhakkak – Reyhânî – Tevkī’ – Rikā’

• Sülüs : Gösterişli, “ümmü’l-hat”; iri Fiyatlar celî sülüs mimaride parlar.

• Nesih : Okunaklı; Mushaf yazımında standart.

• Muhakkak & Reyhânî : Düz/sert özellikleri belirgin; sırasıyla büyük ve orta boy mushaflarda.

• Tevkī’ & Rikā’ : Resmî yazışma ve günlük pratik.

Buna paralel kolda kûfî , hikayelerde ve mimarîde zafersal bir ses olarak çiçekli, örgülü, murabba/ma’kılî gibi tezyinî türlere açıldı.

Osmanlı tadı: Şeyh’ten Râkım’a uzanan hat çizgisi

İstanbul’un fethinden sonra, Osmanlı zevkiyle yeni bir dengede olgunlaştı:

• Şeyh Hamdullah (1436–1520) Yâkût mirasını Osmanlı oran-duyarlığıyla harmanladı; Mushaflarda nesih , gösterişte sülüs öne çıktı.

• Hâfız Osman (1642–1698) dili sade , akışkanlar ve berrak hale getirildi; Klasik Mushaf mevzuatında mihenk taşı oldu.

• Ahmed Şemseddin Karahisârî (1468–1556) , özellikle celî sülüs te göze çarpan güçlü örnekleri verdi.

• Mustafa Râkım (1758–1826) celî sülüs ve tuğra da ideal oran yakalandım; celîyi adeta yeniden tanımladı (tuğra için de “Râkım öncesi/sonrası” denir).

• Sâmi Efendi (1838–1912) celînin hareke ve rakam detaylarını zarafetle tamamladı.

• Mehmed Şevki Efendi (1829–1887) sülüs-nesihte standart karakter i kristal netliğinde seçilmiştir.

Osmanlı çizgide ayrıca:

• Yesârî Mehmed Esad Efendi (1745–1798) ve Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi (1785–1849) celî ta’lik te zarif kitâbeler bıraktı.

• Kazasker Mustafa İzzet Efendi (1801–1876) celî ve sülüs-nesihte etkili oldu.

  20. ustaları: İsmail Altunbezer (1873–1946) , Kâmil Akdik (1861–1941) , Macid Ayral (1881–1961) , Mustafammmm88 (1898–1964) , Hamit Aytaç (1891–1982) … Hakkı Haliyazımız çağımızda gelen özümüze.

Divanî, ta’lik, nesta’lik ve rik’a: farklı sesler

• Ta’lik / Nesta’lik : Şiir gibi akan, sürekli konturlar; edebiyatta ve celî ta’lik olarak dayanaklarda.

• Divanî & Celî Divanî : Dîvân-ı Hümâyun yazışmalarının devamı ama okunan dili; satırlar yukarı doğru yükselerek akarken tahrife özet bir yapı sunar.

• Rik’a : Günlük pratik ve hız; Bâbıâli rik’ası ve İzzet Efendi rik’ası gibi standartlarla yaygınlaştı.

Hat nasıl “kurulur”?: Ölçü, istif, kalıp

• Ölçü : Harf boyu, eğimi ve aralığı nokta ile; satırlar mıstar la belirlenir.

• İstif (terkip) : Özellikle celî sülüs te kelimeler kat kat yerleştirilir; teşrifat (okuma sırası) bozulmaz.

• Kalıp ve büyütme : Küçük numune iğnelenir (üst/alt kalıp); kömür/tebeşirle zemine silkme yapılır; Büyük işler için satranç (kareleme) ile büyütülür.

• Altın uygulamalar : İç mekanda zerendûd (altın mürekkep, zermühre ile parlatılır); Dış ve büyük yüzeylerde varak altın + lika (miksiyon) tercih edilir.

Eser türleri: Nereden çıkar?

• Kitaplar : Mushaf ve klasik metinler; yıpranan sayfalar vassâle (pencere) tekniğiyle onarılır.

• Kıta – Murakka’ – Levha : Tek yaprak güzelleri, albümler ve duvarlık eserler.

• Hilye : Hâfız Osman (1642–1698) güncellemeni klasikleştirdi; Hz. Peygamber’in vasıflarını düzenli bir şekilde sunar.

• Cami yazıları : Kuşaklar, kubbe yazıları, ism-i celâl levhaları (çoğunlukla celî sülüs ).

• Kitâbeler : Medrese, han, sebil, türbe cephelerinde; çoğu celî sülüs veya celî ta’lik .

• Resmî belgeler : Tuğra , divanî/celî divanî ile kayıt dili; Mustafa Râkım (1758–1826) sonrasında tuğrada veya zirveye ulaşır.

Nasıl bakmalı? Kısa izleme kılavuzu

1. Yazıyı tanı : Sülüs mü, nesih mi, ta’lik/nesta’lik mi, yoksa divanî mi?

2. Ritmi yakala : Eliflerin dikeyleri, kavislerin nefesleri, kalın-ince geçişleri.

3. Teşrifatı kontrol et : Sık istiflerde okuma sırası normal mi?

4. Malzemeyi oku : İş mürekkebi mi, zerendûd mu, varak mı? Tahrir (kontur) temiz mi?

5. Üslûp gösterimi :

   • Şeyh Hamdullah (1436–1520) : Zarif temeller, ferah ritim.

   • Hâfız Osman (1642–1698) : Sade ve berrak denge.

   • Mustafa Râkım (1758–1826) : Celî sülüste güçlü oran; tuğrada kusursuz simetri.

   • Sâmi Efendi (1838–1912) : İnce işaretler ve rakamlarda zarafet.

   • Mehmed Şevki Efendi (1829–1887) : Sülüs-nesihte kristal netlik.

“İstanbul’da yazıldı” sözü ne anlatır?

İslam dünyasında hatt ve hattat her zaman itibarlıydı; ama Osmanlı saray himayesi , şehir atölyeleri, kıraat ve mushaf geleneği ile hattat-tezhip-nakkaş zincirinin kurumsallaşması sayesinde İstanbul üslûp’un merkezi oldu. Meşhur cümlesinin özeti:
“Kur’ân Hicaz’da nâzil oldu, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı.”

 

Hat Sanatının İslâm ve Kur’an’la Bağı: Yazının Ruhu, Sözün Sureti

İslâm medeniyetinde hat, yalnızca güzel yazı üreten bir teknik değil; ilahî sözün dünyadaki en zarif suretlerinden biridir. “Cismanî aletlerle ortaya çıkan ruhanî hendese” tarifi de bunu anlatır: kalem, kâğıt, mürekkep maddîdir; ama çizginin ölçüsü ve oranı, Kur’an lafzına hizmet ederek mânâ kazanır. Bu yüzden hat, Müslüman toplumlarda önce ahlâk ve edep meselesi olarak doğar, sonra sanata dönüşür.

Kelâmın Kutsiyeti, Yazının Meşruiyeti

• Başlangıç: İlk mushaflar noktasız ve harekesiz yazıldı.

• Sorun: Farklı bölgelerde okuma hataları doğdu.

• Çözüm: Okuyuşu güvenceye almak için nokta (i‘câm) ve hareke (taşkîl) sistemi geliştirildi; cezm/sükûn gibi işaretler yerleştirildi.

• Sonuç: Yazının biçimi (harf oranları, aralıklar, işaretler) doğru kıraati destekleyecek şekilde kurala bağlandı.

• Yerini bulduğu alan: Hat artık yalnız “süsleme” değil; lafzı koruyan disiplinli bir yazı düzeni ve bunun estetik ifadesi oldu.

İslâm düşüncesinde ilahî kelâm merkezde yer alır; bu yüzden harf ve yazı yalnız bir araç değil, mânâyı emniyetle taşıyan bir emanettir. İlk dönem mushaflar noktasız ve harekesizdi; zamanla farklı lehçe ve bölgelerde okuma hataları belirince, doğru kıraati güvenceye almak için noktalar ve harekeler sistemleştirildi, işaretler yerleşti. Böylece yazının biçimi de (harf oranları, aralıkları, işaretlerin kullanımı) Kur’an’ın doğru okunmasını önceleyen kurallara göre şekillendi. Hat, bu noktada yalnız bir süs değil; lafzı korumaya hizmet eden disiplinli bir yazı düzeni ve onun estetik dilidir.

Kur’an’ın Etrafında Şekillenen Estetik

Kur’an’ın yazıya geçirilmesi, yazıyı hem okunaklı hem de ölçülü kılma ihtiyacını doğurdu. Erken dönemde kûfînin köşeli ve sağlam yapısı mushaflara ve kitâbelere ağırbaşlı bir ifade verirken, zamanla nesih, sülüs, muhakkak, reyhânî gibi yazılar ölçü ve akıcılık bakımından kemale erdi. Asıl kırılma, harf biçimlerinin “nisbet” adı verilen oranlara bağlanmasıyla geldi: harflerin boyu, eğimi ve aralıkları “nokta” birimiyle hesaplandı; satır düzeni “mıstar” ile sabitlendi. Böylece hat sanatı, gösterişten çok lafzın korunması ve saygının matematiği olarak yerini aldı.

Tasvir Hassasiyeti ve Mekânın Yazıya Açılması

İslâm’ın ibadet mekanlarında figüratif tasvirlere mesafeli durma, mimarîde yazıya geniş bir zemin sağlar. Cami kuşak yazıları, kubbe tezyinatı, taçkapı kitabeleri, mihrap üstü âyetler… Bütün bu düzenlemelerde metin yalnız bir bilgi bandı değil; Ferahlatan bir ritim, yeri toparlayan bir hat çizgisi hâline gelir. Celî sülüsün görkemi, kubbenin açıklığına; celî ta’lığın kıvrak zarafeti, çini panoların zeminine yakışır.

• Yazı, mimariye yalnız eşlik etmez; onunla aynı düzeyde konuşur, yapının taşıdığı anlamı görünür kılar. Cami içindeki celî sülüs kuşak, yalnız süs değildir; mekânın mesajını taşır ve mimarî etkiyi derinleştirir.

Meşk, Zikir ve Âdâb: Yazmanın Ahlâkı

Hat sanatı, kurallı yazmaktan öte bir terbiye sürecidir. Usta-çırak geleneğinde hattat, derse abdestle gelir; besmeleyle kalemi eline alır; temiz ve düzenli bir yüzeyde çalışır. Bu âdâb, özellikle mushaf yazarken daha da önemlidir: Rasm-ı Osmânî’nin harf şekillerine bağlı kalmak, hareke ve işaretleri hatasız yerleştirmek şarttır; bunlar sadece teknik değil, manevî sorumluluk kabul edilir. Mevlevî geleneğinde kimi zaman meşk, zikir düzeniyle birlikte düşünülür: tekrar eden harf çalışmaları, ölçülü nefes, sakin çizgi—hepsi zihni toplar, kalbi sükûnete taşır. Kısacası hat, dışarıdan “güzel yazı” görünse de içeride ritim, edep ve dikkat eğitimidir.

Kısaca Rasm-ı Osmânî:

Kur’an’ın mushaflarda kullanılan ”tarihî yazım (imlâ) sistemi”dir. Hz. Osman döneminde çoğaltılan mushafların ”harf iskeleti (rasm)”esas alınır; sonra ”hareke ve işaretler (ḍabṭ)” eklenir. Amaç, kıraati güvenceye almak ve mushaf birliğini korumaktır. Modern Arapça imlâdan bazı yazılış farkları olabilir; ”okunuş”, eklenen işaretlerle doğruya yönlendirilir. Özetle: Rasm-ı Osmânî, mushafın yazım anayasasıdır. Hattat için estetikten önce riayet edilmesi gereken bir disiplin, okuyucu içinse lafzın güvenli kılavuzudur.

Devlet, Vakıf ve Kurumsal Hafıza

Hat sanatının yüzyıllarca canlı kalmasında saray himayesi ve vakıf kültürü belirleyicidir. Mushafların çoğaltılması, cami-medrese yazıları, hilye ve levhalar çoğunlukla vakıflarca finanse edildi; saray atölyelerinde hattat, müzehhip ve nakkaş birlikte çalıştı. Devlet yazışmalarında divanî ve celî divanî kullanımı yazıya yalnız estetik değil, güvenlik ve otorite işlevi de yükledi; tuğra hem vakar hem meşruiyet sembolü oldu. Böylece hat, din ile siyasetın kesişiminde, hem kutsalı hem de kurumu temsil eden bir dile dönüştü.

• Sonuç: Hat, ibadetle (kutsal metin) ve yönetimle (devlet) aynı anda konuşan, toplumsal olarak taşınan ve korunan bir dile dönüşür.

Metinden Levhaya: Ev ve Cami Arasındaki Köprü

Hat, Kur’an’ı camiden eve taşır. Hilye-i şerif, besmele, Âyetü’l-Kürsî, İhlâs gibi metinler göz hizasına asılır; yalnız okunmaz, ev içi terbiyeyi ve dikkat düzenini de hatırlatır. “İstif” (harf ve kelimelerin katmanlı yerleşimi), bakışı yönlendirir: Önce bütünü görürüz, sonra mesajı seçeriz, en sonunda kelimelere ineriz. Bu yüzden hat, uzaktan güçlü, yakından ayrıntılı; farklı mesafelerde farklı katmanlar açan bir sanattır.

• Böylece hat levhası hem dekor değildir; yaklaştıkça yeni ayrıntılar sunar, uzaktan ise mesajı tek vuruşta iletir.

Güzellik ile Doğruluk Arasında

Hat sanatını özgün kılan şey, güzelliğin doğruluğa bağlı olmasıdır. En parlak celî sülüs bile okunmayı zorlaştırıyorsa makbul değildir; en zarif ta‘lik de mânayı örtüyorsa değerini kaybeder. Hattatın ideali, çizgi ile lafız arasında denge kurmaktır. Güzellik, doğru okunuşa eşlik eden bir yoldaştır. Bu tavır, İslâm estetiğinin genel ilkeleriyle uyumludur: ölçü, denge, sükûnet, itidal.

Modern Zamanlar: Kopuş mu, Devam mı?

Harf Devrimi’yle hat, günlük yazı olmaktan çekildi; ama usta–çırak zinciri sanatsal dili koparmadan bugüne taşıdı.  Yerini tutacak bir sanat çıkmadığı için hat kendi mecrasında yaşamayı sürdürdü.  Bugün klasik yazı türleri yeni bağlamlarla buluşuyor:

• Galerilerde levha ve sergiler,
• Kamusal alanda yazı–mekân yerleştirmeleri,
• Akademide disiplinlerarası çalışmalar.

Batı’da hat; tipografi, soyut çizgi, minimal kompozisyon araştırmalarıyla diyalog kuruyor. Buna rağmen kök bağ değişmedi: hattın en muteber zemini mushaf, en iddialı sahnesi cami, en sahih ölçüsü ise hâlâ nisbettir. Bugün Hüsnü hatt sanatına Batı’da ilgi artıyor; Türkiye’de ise küçük ama ısrarlı bir topluluk geleneği ayakta tutuyor.

Sonuç: Sözün Hatırına Çizgi

Hat ile İslâm/Kur’an ilişkisi, yüzeysel bir “süs–metin birlikteliği” değildir.

• Vahyin sözü yazıya meşruiyet verir,
• Mushafın korunması yazıya görev yükler,
• İbadet mekânları yazıya estetik sahne açar,
• Vakıf ve saray kültürü yazıya kurumsal zemin sağlar.

Böylece hat, Müslüman dünyanın hem hafızasını taşır hem de ona bir bakış terbiyesi kazandırır. Kalemin ucundaki nokta, yalnız bir iz değil; sözün hatırı için konulmuş, nizam ile zarafeti birlikte mümkün kılan küçük bir yemindir.

Aşağıdaki basitleştirme, uzun metindeki ana satırlar “konu başlıkları + kısa açıklamalar” düzeniyle özetler; hızlı göz atıp ihtiyaç seçeneği bölümünü kolayca bulmanızı sağlar.

Hat Sanatının Kısa Tarihçesi ve Temelleri

Hat (Hüsn-i Hat) Nedir?

• Arapça “ḫaṭṭ” (yazmak/çizmek) kökünden gelir; “güzel yazı sanatı”dır.
• “Cismanî aletlerle ortaya çıkan ruhanî hendesedir” diye tarif edilir; yani ölçü ve estetik birlikteliğidir.

Kökenler ve Erken Dönem

• Arap yazısı, Nabat yazısının devamıdır; İslâm’dan önce cezm (köşeli) ve meşk (yuvarlak) olmak üzere iki ana üslûp vardı.
• Kur’an’ın ilk nüshaları köşeli cezm ile, noktasız-harekesiz yazıldı.
• Günlük yazıda hızlı meşk tercih edildi; zamanla yeni türler doğdu: celî , tûmâr , sülüs , sülüseyn vb.

Abbâsîler ve Yazının Ölçüye Bağlanması

• Bağdat’ta kitap kültürü gelişti; verrâkī/ırâkī yazı yaygınlaştı.
• İbn Mukle (ö. 940) işaretleme nisbeti (orantı) kurallarıyla sistemleştirdi.
• İbnü’l-Bevvâb ve ardından Yâkūt el-Müsta’sımî (ö. 1299) olgunlaştırdı; kamış kalemi eğri kesmesi yazıya letafet kattı.

Aklâm-ı Sitte (Altı Esas Yazı)

• Sülüs – Nesih – Muhakkak – Reyhânî – Tevkī’ – Rikā’
• Çiftler: sülüs-nesih, mutlaka-reyhânî, tevkī’-rikā’.
• Sülüs: en gösterişli; iri şekli celî sülüs .
• Nesih: okunaklı; Mushaflarda standarttır.
• Muhakkak/Reyhânî: Düz unsurlar; büyük/küçük mushaflar.
• Tevkī’/Rikā’: resmî yazışmalar ve günlük kullanım.
• Çok ince yazıya gubârî denir.

Kûfî ve Tezyinî Türler

• Kûfî: Mushaf ve mimarîde; Mağrib’te Mağribî , doğuda Meşrik kûfîsi .
• süslü çeşitler: çiçekli, örgülü, murabba (satrançlı) , ma’kılî .

Osmanlı’da Yükseliş ve Üslûplar

• Şeyh Hamdullah (ö. 1520): Yâkūt tavrını Osmanlı zevkine uyarladı; sülüs-nesih zirve.
• Hâfız Osman (ö. 1698): üslûbu sadeleştirdi; yeni standart oldu.
• Mustafa Râkım (ö. 1826): celî sülüs ve tuğra ya ideal oranlar kazandırıldı (öncesi/sonrası dönüm noktası).
• Sâmi Efendi (ö. 1912): celîde işaretler ve estetikleştirir.
• Mehmed Şevki Efendi (ö. 1887): sülüs-nesihte zirve şapkası.
• Kur’an yazımında uzun süre yalnız nesih hakim oldu.

Aklâm-ı Sitteden Ayrı Önemli Yazılar

• Ta’lik / Nesta’lik: şiirselleştirilmesi; Osmanlı’da celî ta’likle yükselişlerde yaygın.
• Divanî / Celî Divanî: Dîvân-ı Hümâyun yazışmaları; okunması zor, sahtekârlığa kapalı.
• Rik’a: pratik günlük yazı; Bâbıâli rik’ası ve İzzet Efendi rik’ası .

Estetik ve Teknik Esaslar (Özet)

• Aletler: Kamış kalem, mürekkebi, kağıt/parşömen.
• Ölçü: Harfler nokta (kalem ağzı iz düşümü) ile oranlanır; satırlar mıstar ile çizilir.
• İstif (kompozisyon): Özellikle celî sülüs te harf/kelimeler yerleştirilir; teşrifat (okunuş sırası) korunur.
• Büyütme: Küçük numuneyi satranç (kareleme) ile irileştirme.
• Kalıp ve Silkme: Yazı iğnelenir ( üst/alt kalıp ); kömür/tebeşirle yeni zemine aktarılır.
• Altın uygulamaları: Zerendûd (sürme altın), varak altın (büyük levha/mermer).
• Yazma pozisyonu: Gelenekte diz üstü altlık; bazı hattatlar masa.

Eser Türleri (Kısa Kılavuz)

• Kitaplar: Mushaf, cüz, evrâd, delâil; divan ve tarih yazmaları.
  • Yıpranmış yazmalar için vassâlecilik (sayfa kenarı tamiri).
• Kıta: Tek yapraklı şapka; tezhip/ebrû ile bezeli.
• Murakka’: Kıta albümü.
• Tomar (Tûmâr): Rulo hâlindeki kıtalar (erken dönem).
• Levha: Özellikle 19–20. yy. celî levhalar.
• Hilye: Hz. Peygamber’in vasıflarını anlatan levhalar (şema Hâfız Osman’la klasikti).
• Cami Yazıları: Kuşak/kubbe yazıları, ism-i celâl ve çehâryâr levhaları; en çok celî sülüs .
• Kitâbeler: Abidelerde tarih düşürülmüş manzum metinler; celî sülüs ve celî ta’lik hakimi.
• Resmî Evrak ve Tuğra: Ferman/beratlarda tuğra, divanî ve celî divanî; renk ve altın kapatma protokol işlemleri var.

Himaye ve Kurumsal Destek

• Hüsn-i hat; Emevî’den Osmanlı’ya, hükümdarların himayesiyle gelişti.
• Osmanlı için meşhur deyiş: “Kur’an Hicaz’da indi, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı .”

Modern Dönem

• 1928 Harf Devrimi’nin ardından hat sanatı azaldı; yine de ustadan çırağa kapasitesi sayesinde üslûp ve teknik bozulmadan devam etti.
• Batı’da ilgi artarken, İslam dünyasında ilgi dalgalı seyretti; Türkiye’de geleneksel koyu bir çekirdek tarafından sürdürülüyor.

Hızlı Sözlük (Seçme Terimler)

• Celî: Yazının iri boyu.
• Gubârî: Çok ince yazı.
• İstif: Kompozisyon; Harf/kelimelerin terkip edilmesi.
• Teşrifat: Okuma sırasına uygun düzen.
• Mıstar: Satır çizme aleti.
• Zerendud: Altın mürekkep ile yazı.
• Vassâle: Yipranan yazma sayfalarının pencere teknolojisiyle onarımı.

Hat Sanatını Okumak/İzlemek İçin

• Önce yazının tamamını tanıyın (sülüs mü, nesih mi, ta’lik mi?).
• İstifin sürecine bakın; Harf ve kelime bağları nereye yönlendiriliyor?
• Teşrifat üyelerim mi? (Okuma sırası doğru mu?)
• Malzeme ve teknikleri (mürekkebi, altın, varak) fark edebilecek kapasitededir.
• Osmanlı örneklerinde Râkım ve Şevki üslupları, celîde Sâmi Efendi dokunuşu, öğretici ipuçları verir.

HAT SANATI ÖRNEKLERİ:

II. (VIII.) yüzyıla ait kûfî mushaf sayfası
(İÜ Ktp., AY, nr. 6828)

Mühelhil b. Ahmed’in verrâkī hattıyla yazdığı
el-Muḳteḍab  adlı eserden iki sayfa
(Köprülü Ktp., nr. 1508, vr. 114 ^b -115 ^a )

Yâkūt el-Müsta’sımî’nin reyhânî hattıyla yazdığı mushaftan bir sayfa (TİEM, nr. 507, vr. 247 ^a )

Yâkūt el-Müsta’sımî’nin takipçilerinden Nasrullah et-Tabîb’in nesih ve rikā’ yazıları (Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, nr. 3935, vr. 15 ^b )

Şeyh Hamdullah Efendi’nin sülüs-nesih kıtası
(İÜ Ktp., AY, nr. 6497)

Kadim ta’lik hattıyla bir kitap sayfası
(TSMK, III. Ahmed, nr. 3267, vr. ^1a )

Şah Mahmûd-ı Nîsâbûrî’nin nesta’lik mâil bir kıtası (İÜ Ktp., FY, nr. 1426)

Mehmed Şefik Bey’in Mahmud Celâleddin’i taklit ederek yazdığı celî sülüs levha (İÜ Ktp., İbnülemin, nr. 161)

Mîr İmâd el-Hasenî’nin bir kıtası ile M. Esad Yesârî’nin bu kıtayı takliden yazdığı ta’lik kıtası (TİEM, nr. 2497/5-6)

Hamit Aytaç’ın celî sülüs istifi ( İslâm Kültür Mirâsında Hat San’atı  [haz. M. Uğur Derman], İstanbul 1992, lv. 188)

Çırçırlı Ali Efendi’nin celî sülüs yazı prosedürü (M. Uğur Derman koleksiyonu)

Sâmi Efendi’nin celî sülüs bir levhası ( İslâm Kültür Mirâsında Hat San’atı,  lv. 141)

Necmeddin Okyay’ı geleneğe bağlı oturuşla dizi üstünde yazarken gösteren bir fotoğraf (M. Uğur Derman fotoğraf arşivi)

Şeyh Hamdullah Efendi murakkaından mutlaka-reyhânî kıta (İÜ Ktp., AY, nr. 6485)

Hâfız Osman’ın sülüs-nesih murakkasından iki kıtası
(İÜ Ktp., AY, nr. 6477)

Reîsülhattâtîn Kâmil Akdik’in sülüs-nesih kıtası
(İÜ Ktp., İbnülemin koleksiyonu)

Not: Bu yazı hazırlanırken İslam ansiklopedisinin,   HAT الخطّ Arap harflerinden doğarak İslam medeniyetinde müstakil ve olağan üstü bir mevki kazanan güzel yazı sanatı. Maddesinden istifade edilmiştir. Müellif: M. UĞUR DERMAN